بر مبناى هوا و هوس و از روى مطامع مادى به صورت دين جلوه‌گر شده است ، جدا و متمايز نمايد . اخلاق‌شناس از بررسى تاريخ مقصودى جز اين ندارد كه ملكات پسنديده و عكس العمل آنها را در گروهى كه خود را بدانها آراسته و در نتيجه به فوز و رستگارى رسيده‌اند ، و همچنين اخلاق رذيله و ملكات پليد و آثار شوم آنها را در گروهى ديگر كه بدان آلوده شده و دچار بدبختى و محروميت گرديده‌اند ، به دست آورد ، تا بدينوسيله راه به كار بردن تجربيات پديد آمده را به مردم زمان خود نشان دهد و در نتيجه ، افراد جامعه را از سقوط به پرتگاه فساد اخلاق حفظ كند و پيكر اجتماع را از پراكندگى و پريشانى ايمن و مصون بدارد . سياستمدار از كاوش در تاريخ مىخواهد به راز تقدم و تعالى ملل گذشته پىبرد و نيز دريابد كه چگونه تمايلات نفسانى ، هواداران و شيفتگان خود را به پستى و هلاكت مىكشاند و نامشان را از صفحهء روزگار محو مىگرداند . بنابراين ، با وقوف به سرانجام كار آنان و سختىها و تنگناها و مشكلات جبران‌ناپذيرى كه گريبانگير آنان گرديده است ، مىكوشد تا با بصيرت كامل برنامهء سودمندى را براى پيشرفت و سعادت ملت خود پيش‌بينى و تنظيم كند . اديب مىخواهد از لابلاى تاريخ احوال امم گذشته ، نكته‌هاى دقيق و باريك ادبى را كه براى آرايش الفاظ و بلندى معانى به كار مىرفته است ، تشخيص دهد و رموز محسّنات لفظى و معنوى در شعر و نثر را از اشارات و استعارات به دست آورد و در جاى خود به كار برد . با شمولى كه تاريخ در علم رجال و طبقات آنان دارد ، ناچار بايد بگوييم كه فقهاى بزرگ نيز به تاريخ نيازمندند ، چه براى تصحيح اسناد و روايت و استوار نمودن مبانى فتوا ناگزيرند به آن بخش از تاريخ كه مربوط به علم رجال است ، مراجعه نمايند . محدّثان نيز از اين نيازمندى بر كنار نيستند و به منظور تحصيل وثوق و اعتماد به روايات كه ارتباط مستقيم با فنّ شريف آنان دارد ، بايد به بخش مربوط بدين امر توجه و